Onderzoeksopzet
Leeronderzoek Guatemala 2003
~ Maya - identiteit ~
2 mei 2003
Quetzaltenango, Guatemala
Door: Denise Floris
Begeleider: Wim Hoogbergen
Culturele Antropologie
Universiteit Utrecht
1. Inleiding
2. Operationalisering en deelvragen
3. Wijze van rapporteren
4. Tijdsplanning
5. Begroting en dekkingsplan
6. Literatuur
7. Bijlagen
Bijlage 1: Topic lijst – Uitingen van Maya-identiteit
Bijlage 2: Observatiepunten – Uitingen van Maya-identiteit
Bijlage 3: Observatiepunten – Kleding
Bijlage 4: Vragenlijst – Dragers van traditionele kleding
Bijlage 5: Vragenlijst – Dragers van niet-traditionele kleding
Bijlage 6: Vragenlijst – Protestanten
In Guatemala is een beweging actief welke een pan-Maya identiteit nastreeft. Zij beroept zich op etnische kenmerken van de Maya´s die al eeuwen bestaan. Maar wat is nu eigenlijk typisch ´Maya´? De Maya-beweging legt de nadruk op authenciteit en continuïteit van de etnische groep. De vraag is echter of de zogenaamde Maya-cultuur wel altijd hetzelfde is gebleven. De vele invloeden van buitenaf missen waarschijnlijk niet hun uitwerking op de Maya-cultuur. Dit heeft mogelijk gevolgen in hoeverre Guatemalteken van indiaanse afkomst zich identificeren en profileren als Maya zijnde.
Het thema Maya-identiteit is een theoretisch relevant onderwerp. In de wetenschappelijke literatuur is er veel discussie over etnische identiteit in het algemeen en Maya-activisme in het bijzonder.
Eriksen (1993) schrijft dat etniciteit en identiteit altijd geconstrueerd worden in relatie tot anderen. Sociale identiteit omvat etniciteit en is relationeel en contextueel. Etniciteit draait om relaties tussen groepen die zichzelf, en door anderen, beschouwen als cultureel onderscheidend. In het geval van Maya-identiteit wordt deze onderscheiden ten opzichte van ladino’s.
Over Guatemala zegt Eriksen (2001: 267) dat het dagelijks leven in het hooggebergte een sterke dichotomisatie kent tussen ladino’s (van gemengde afkomst en Spaanssprekend) en Maya indianen. Dichotomisering houdt een tweedeling in, waarbij het onderscheid sterk benadrukt wordt. Eriksen verwijst naar Nash voor bewijs dat de lokale gemeenschap doordrenkt is met etniciteit. Bijna alles wat een individu doet – van kleding en voedsel tot taal, werk en lichaamstaal – kan gezien worden als een uitdrukking van zijn of haar etnisch lidmaatschap. Volgens Nash (1989) worden de grenzen van een (etnische) groep aangegeven met behulp van culturele markers van verschil. Deze markers kunnen te maken hebben met verwantschap, religie, fysieke kenmerken, woonruimte, rituele kalender, taboes en medische, economische en andere gebruiken.
In het geval van de Indígena-Ladino indeling gaat het onder meer om culturele markers zoals kleding, taal, beroep, welvaart en woonplaats. De ladino-cultuur wordt gekenmerkt door de Spaanse taal, Europese-stijl kleding, Christelijk (katholiek of protestants), sociale klassen en Guatemalteeks. Het verkrijgen van culturele kenmerken van ladino’s door de inheemse bevolking wordt het proces van ladinoization genoemd. Eriksen (1993) wijst er overigens op dat culturele verschillen alleen verbonden zijn met etniciteit als ze relevant gemaakt worden in sociale interactie.
Toenemend Maya-activisme duidt op een bewustwording en revitalisatie van de Maya-cultuur en Maya-identiteit. De Maya-beweging houdt zich bezig met het promoten en versterken van de Maya-identiteit. Zij probeert alle Maya’s te verenigen in een zogenoemde Pan-Maya cultuur. Deze beweging is ontstaan in reactie op de inferieure positie die de Maya’s innemen in de Guatamalteekse samenleving. Met het oog op het creëren van een Guatemalteeks nationalisme heeft de staat lange tijd het ‘indigenista’ beleid uitgevoerd (Fischer 2001: 69). Het bevorderen van Spaans, christelijkheid en het niet dragen van traditionele kleding waren de maatregelen die werden genomen ten einde de Maya-cultuur te ondermijnen.
De huidige Maya-beweging heeft zich sterk ontwikkeld tijdens het vredesproces. Alleen zo was het mogelijk dat de Maya indianen invloed hadden in de toekomstplannen van Guatemala. Het vredesproces heeft een aantal wetten en afspraken opgeleverd specifiek gericht op de inheemse bevolking. De basis voor de rechten van inheemse volkeren is gelegd met de Constitutie (1985), internationale verdragen en de Vredesakkoorden (1996). Laatstgenoemde omvat het Akkoord over de Identiteit en de Rechten van Inheemse Volkeren. Dit akkoord voorziet voornamelijk in politieke en culturele rechten. Wat betreft de culturele rechten worden de Maya-talen officieel erkend en krijgen de Maya indianen ruimte en steun om hun cultuur in stand te houden en om educatie aan te passen aan hun wensen, zoals tweetalig onderwijs (Sieder, 1997).
Onder meer Fischer (2001) en Wilson (1993) hebben geschreven over Maya-activisme en ‘ethnic revival’. Volgens Fischer zoekt de Maya-beweging een op cultuur gebaseerde oplossing voor Guatemalteekse problemen. Zij zet zich in voor het behoud en opleving van bepaalde elementen uit de Maya-cultuur, terwijl zij hervormingen promoot in het Guatemalteekse bestuur en beleid. Om dit te bereiken construeert en mobiliseert zij ‘cultural markers of Maya-ness’. Hiervoor gebruikt zij essentialistische symbolen als taal, kleding, religie en hiëroglyfen.
Volgens Eriksen (2001: 267) kan etniciteit zich op twee belangrijke - overigens complementaire - manieren uitdrukken, namelijk betekenisgevend en instrumenteel. Etnische identiteit is een symbolisch aspect van etniciteit gericht op groepsidentificatie. Etnische organisatie is een strategisch aspect van etniciteit gericht op politiek. De inzet van etniciteit als politiek instrument is van toepassing op het Maya-activisme. Voor het leeronderzoek wil ik me vooral bezighouden met het symbolische aspect: Maya-identiteit. Ik wil weten of de Maya-identiteit benadrukt wordt of dat Maya’s juist aspecten van de ladino’s, die zich richten op de globale (Amerikaanse en Europese) cultuur, overnemen. Mijn doelstelling is om inzicht te verkrijgen in het voortbestaan van Maya-identiteit in een door ladino-cultuur gedomineerde samenleving.
De context van mijn onderzoek wordt bepaald door de plaats en de relatief korte veldwerkperiode. Het onderzoek zal plaatsvinden in Todos Santos Cuchumatán. Deze plaats is gelegen 40 kilometer ten oosten van Huehuetenango in het hooggebergte van Guatemala. De tijdsspanne waarin het veldwerk plaatsvindt is 17 mei tot 21 juni. Gedurende deze vijf weken zal ik zoveel mogelijk relevante data proberen te verzamelen met het oog op mijn vraagstelling.
De vraagstelling van mijn onderzoek luidt als volgt:
´hoe wordt de Maya-identiteit uitgedragen in Todos Santos Cuchumatán
en is deze aan verandering onderhevig?´
In de volgende paragrafen behandel ik allereerst de operationalisering van mijn vraagstelling. Tijdens mijn onderzoek hanteer ik drie deelvragen, waarvoor ik hieronder de te gebruiken methodologie en de te onderzoeken populatie aangeef. In paragraaf 3 komt de indeling aan bod van het onderzoeksrapport. Paragraaf 4 en 5 betreffen respectievelijk de tijdsplanning en de begroting van het onderzoek. Vervolgens geeft paragraaf 6 een overzicht van de gebruikte literatuur. Als laatste komen de bijlagen met daarin vragen- en topiclijsten.
2. Operationalisering en deelvragen
Mijn doel is om te onderzoeken in hoeverre Maya-identiteit continu op dezelfde manier behouden blijft of toch beïnvloed wordt door andere dominante culturen. Hiervoor zal ik drie deelaspecten nader bekijken, welke geformuleerd zijn in drie deelvragen. Deze deelvragen dragen bij tot beantwoording van de vraag hoe de Maya-identiteit wordt uitgedragen en of deze aan verandering onderhevig is. Allereerst is het belangrijk om een beeld te vormen van de uitingen van Maya-identiteit welke nu voorkomen in Todos Santos Cuchumatán. De andere twee deelvragen zijn gericht op mogelijke veranderingen met betrekking tot het uitdragen van Maya-identiteit. Ik zal een belangrijke culturele marker van de Maya-identiteit uitlichten, namelijk het dragen van traditionele kleding. Als laatste wil ik kijken naar de impact van het protestantisme op Maya-identiteit.
Deelvraag 1: Welke uitingen van Maya-identiteit komen voor in Todos Santos Cuchumatán?
Methode: Gegevens hierover wil ik verzamelen aan de hand van open interviews met sleutelinformanten. Via hen hoop ik meer te weten te komen over het gebruik van rituelen, aandacht voor Maya-gerelateerde zaken in het onderwijs, aanwezigheid van heilige plekken, en degelijke. In bijlage 1 is een topic-lijst opgenomen. Tevens zal ik door observatie pogen te achterhalen hoe Maya-identiteit wordt uitgedragen. De observatiepunten staan vermeld in bijlage 2.
Populatie: De interviews wil ik houden met sleutelinformanten die veel weten. Dit zou bijvoorbeeld een leraar of hoofd van een school kunnen zijn, een medewerker van een NGO of misschien iemand van de katholieke kerk. Tevens denk ik dat oudere mensen veel kennis hebben hierover. Zij weten trouwens waarschijnlijk ook wel wat er veranderd is ten opzichte van vroeger. Aantal: 2-3
Deelvraag 2: Wat dragen de inwoners van Todos Santos Cuchumatán voor kleding en welke betekenis is er aan verbonden?
Methode: Op straat valt goed te observeren wie wat voor kleding draagt. De punten waar ik op zal letten staan vermeld in bijlage 3. Daarnaast wil ik interviews houden om uit te vinden waarom zij deze kleding dragen en wat dat betekent. Is hun kleding symbolisch voor hun identiteit of geldt dat niet (meer)? Kleden zij zich anders op speciale dagen? De vragenlijsten voor dragers en niet-dragers van de ´traje indígena´ is respectievelijk opgenomen in bijlage 4 en 5.
Populatie: Ik wil een groot aantal passanten observeren van beide sekse en van alle leefijden. Voor de interviews wil ik zowel dragers als niet-dragers van traje indígena benaderen.
Aantal: 10 dragers van traditionele kleding
10 dragers van niet-traditionele kleding
Deelvraag 3: In hoeverre heeft het protestantisme invloed op de Maya-identiteit?
Methode: Interviews met mensen die tot het protestantisme zijn bekeerd. Veranderen sommge zaken met betrekking tot het uitoefenen van hun Maya-identiteit? Laten ze bepaalde rituelen achterwege zoals voorouderverering of dragen ze niet langer traje? Wat mogen ze van de protestantse kerk niet langer doen? De te stellen vragen aan deze respondenten staan in bijlage 6.
Populatie: Dominee van de protestantse kerk en volwassen mensen van Maya-afkomst die zich tot het protestantisme hebben bekeerd.
Aantal: 3-4
3. Wijze van rapporteren
De rapportage vindt plaats onder begeleiding van Wim Hoogbergen van het departement Culturele Antropologie van de Universiteit Utrecht. De indeling van het onderzoeksverslag is als volgt:
- Inleiding, onderzoeksvraag, operationalisering, context (6 pagina’s)
- Rapportage van de gegevens m.b.t uitingen van Maya-identiteit (5 pagina’s)
· Kalender en rekensysteem (1 p)
· Maya-religie (3 p)
· Taal, onderwijs en legendes (1 p)
- Rapportage van de gegevens m.b.t. traditionele kleding (8 pagina’s)
· Kleding: wie draagt wat (2 p)
· Dragen van traje: motivatie, status, betekenis, speciale dagen, familie (5 p)
· Dragen van westerse stijl kleding: motivatie, status, speciale dagen, familie (1 p)
- Rapportage van de gegevens m.b.t. de invloed van het protestantisme (7 pagina’s)
· Bekering: wanneer en waarom (1 p)
· Geboden en verboden volgens het protestantisme ( 2 p)
· Veranderingen m.b.t. religieuze beleving (2 p)
· Veranderingen m.b.t uitdragen van Maya-identiteit (2 p)
- Conclusies (2 pagina´s)
- Literatuur
- Bijlagen
4. Tijdsplanning
- Literatuurstudie in Nederland
- Schrijven van een onderzoeksopzet in Quetzaltenango
- Kennismaking met de onderzoekslocatie
- Observatie
- Data verzamelen over het dorp voor monografie
- Identificeren en afspraken maken met sleutelinformanten
- Evaluatie van het onderzoek en de voortgang met groepsleden
- Interviews met sleutelinformanten
- Observatie van kleding
- Observatie van Maya-uitingen
- Bezoeken protestantse kerk en kennismaking met dominee
- Evaluatie
- ¨Terugkomweekend¨ in Panajachel
- Ondervragen van dragers en niet-dragers van traditionele kleding
- Interview met dominees
- Observatie van Maya-uitingen
- Afspraken maken met protestanten
- Evaluatie
- Interviews met protestanten
- Observatie van Maya-uitingen
- Evaluatie
- Identificeren van en achterhalen van ontbrekende gegevens
- Evaluatie
- Schrijven van conceptversie van het onderzoeksverslag in Quetzaltenango
- Inleveren van definitieve versie van het onderzoeksverslag
5. Begroting en dekkingsplan
Onderstaand overzicht heeft betrekking op de begrote kosten van het leeronderzoek.
- Reiskosten Nederland-Guatemala € 825,-
- Taalcursus plus verblijf in Xela € 550,-
- Huisvesting- en levensonderhoud op locatie € 200,-
- Huis- en verblijfkosten na het veldwerk € 200,-
- Verzekering € 50,-
- Diversen (telefoon, Internet, transport, etc.) € 50,-
Totaal € 1875,-
Het dekkingsplan voorziet in de financiering van de begrote kosten.
- Trajectumbeurs € 400,-
- Bijdrage Opleiding € 250,-
- Teruggave OV-jaarkaart € 200,-
- Gespaard € 1025,-
Totaal € 1875,-
6. Literatuur
Eriksen, Thomas H. (1993)
Ethnicity and nationalism. London: Pluto Press.
Eriksen, Thomas H. (2001)
Small places, large issues. London: Pluto Press.
Fischer, Edward F. (2001)
Cultural logistics and global economies: Maya identity in thought and practice. Austin: University of Texas Press.
Nash, Manning (1989)
The Cauldron of Ethnicity in the Modern World. Chicago: University of Chicago.
Sieder, Rachel (1997)
‘Reframing Citizenship: Indigenous Rights, Local Power and the Peace Process in Guatemala.’ In: The Guatemalan Peace Process. London: Accord, Conciliation Resources.
Wilson (1993)
‘Anchored Communities: Identity and History of the Maya Q’eqchi’. Man, 28 (1): 121-138.
7. Bijlagen
Bijlage 1 – Topic lijst Uitingen van Maya-identiteit
Ik ben geïnteresseerd in de Maya-cultuur. Ik wil graag weten in hoeverre mensen zich bezighouden met de gebruiken en praktijken die typisch zijn voor de Maya´s. Kunt u mij vertellen welke aspecten van de Maya-cultuur voorkomen in Todos Santos Cuchumatán?
Bijlage 2 – Observatiepunten Uitingen van Maya-identiteit
Op onderstaande punten zal ik letten tijdens mijn verblijf in Todos Santos Cuchumatán.
Bijlage 3 – Observatiepunten Kleding
Wie draagt wat? Ik zal letten op de verschillende kledingstukken en of dit tot de ´traje indígena´ behoort of typisch “westers” is. Tevens zal ik kijken of er verschillen zijn tussen wat mannen en vrouwen dragen en tussen kinderen, jongeren, volwassenen en ouderen.
Bijlage 4 – Vragenlijst Dragers van traditionele kleding
Ik ben geïnteresseerd in de kleding van mensen en wil daar graag wat vragen over stellen.
Bijlage 5 – Vragenlijst Dragers van niet-traditionele kleding
Ik ben geïnteresseerd in de kleding van mensen en wil daar graag wat vragen over stellen.
§ wanneer?
§ waarom nu niet?
Bijlage 6 – Vragenlijst Protestanten
Vraag specifiek aan dominees:
· Ik wil graag weten hoe een protestant zich behoort te gedragen. Wat zijn de geboden en verboden van het protestantisme?
Vragen aan alle respondenten: